Παν. Δρακόπουλος: Το άνοιγμα του χρόνου

Το κείμενο αυτό είναι προλογικό σημείωμα στο αφιέρωμα της Εποπτείας ‘Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια’. Το ζητούμενο του αφιερώματος είναι η μοίρα των μνημείων. Το προλογικό θέλει να δείξει μια μικρή πόρτα στο πλαϊ του χώρου, που μας οδηγεί σε μια προβολή της πίσω όψης της Σελήνης, της σκοτεινής όψης, της ύπαρξής μας.

Εν αρχή ήν ο λόγος. Έτσι αρχίζει το Κατά Ιωάννην για να εξηγηθεί το τι ο Ιησούς είναι. Θα μπορούσα όμως να πω ότι τίποτε δεν είναι πιο βάσιμο μιλώντας για τον άνθρωπο. Δεν μπορούμε να φαντασθούμε τον άνθρωπο χωρίς λόγο. Όχι έναν κωφάλαλο – αυτός έχει λόγο – αλλά χωρίς λόγο ή πέραν αυτού.

Ο λόγος είναι καθρέφτης της συνείδησης, ή καλύτερα, είναι η εκφρασμένη συνείδηση. Ο Φίχτε μας έδωσε το θεμέλιο της συνείδησης: είναι η διάκριση του αυτού από το έτερο. Αλλά αυτό ακριβώς δεν είναι ο λόγος; Ο Κάντ μας έδωσε τους δύο άξονες πάνω στους οποίους είναι δομημένη η συνείδηση: ο χρόνος και ο χώρος. Αλλά αυτοί ακριβώς δεν είναι οι άξονες του λόγου;

Τα στοιχεία που μας έδωσαν οι δύο φιλόσοφοι της κλασικής γερμανικής πνευματικότητας, ερμηνεύουν το γιατί νοούμε ότι το αυτό δεν μπορεί να είναι ταυτόχρονα το άλλο. Αυτά ερμηνεύουν το γιατί νοούμε κάτι ως κείμενο εδώ, ή εκεί, ή αλλού ή πέραν, κι ακόμη ως κείμενο πριν, ή τώρα ή μετά. Όπως επίσης γιατί εφ όσον το αυτό υπάρχει δεν μπορεί να βρίσκεται στο ποτέ και στο πουθενά.

Καθοριστικό γεγονός για τη λειτουργία του λόγου είναι η γραφή. Η γραφή δεν είναι απλώς μια εφεύρεση που επέτρεψε τούτο κι εκείνο. Είναι ο παράγοντας που διεμόρφωσε τα πράγματα σε κόσμο. (Δεν κρατώ υποσημειώσεις στο κείμενό μου αυτό, αλλά νιώθω υποχρέωση να τιμήσω εδώ τον λαμπρό φιλόλογο και στοχαστή καθ. Olοf Gigon που σε πολλές συνομιλίες μας μου έδειξε το δρόμο προς αυτό που αποκαλούσε φιλοσοφία της γραφής.) Ο Αισχύλος αποκαλεί τη γραφή «μνήμη των πάντων», και έχει δίκιο: πριν από αυτήν ο άνθρωπος δεν μπορούσε να ακούσει το παρελθόν του, ούτε να μιλήσει στο μέλλον του. Ό,τι και νάβλεπε από τα λείψανα της διάβας των προηγουμένων του, δεν μπορούσε να τα εξηγήσει• ήταν μπροστά του, μια πέτρα ή ένα μονοπάτι ή κάτι που έμοιαζε χρήσιμο, αλλά δεν μπορούσε να ακούσει τι του λένε, ή τι τον ειδοποιούσαν.

Με τη γραφή ο άνθρωπος μπαίνει στο χώρο της ιστορίας. Πριν τη γραφή εκτείνεται η αχανής τούνδρα της προϊστορίας. Η γραφή δίνει στον άνθρωπο τη δυνατότητα να μαθαίνει από αυτό που έγινε χθές, κι ακόμη περισσότερο, να θεωρεί το χθές δικό του. Ακόμη, διευρύνει τον ορίζοντα του χρόνου του: γνωρίζοντας ότι το χθές εμπίπτει μέσα σε αυτό που του ανήκει, αισθάνεται ότι και το μέλλον εμπίπτει επίσης στο ανήκον. Τώρα πιά αισθάνεται την ανάγκη να καταλάβει και να δοξάσει το παρελθόν που είναι πλέον παρελθόν του αλλά και να μιλήσει στον άνθρωπο που θα έλθει μετά. Η δραστηριότητά του παύει να μένει εγκλωβισμένη στο σήμερα και στη διαβίωση. Ο άνθρωπος νοεί πλέον τις πράξεις και τις σκέψεις του ως έχουσες σημασία για τους άγνωστους επόμενους, για τους μελλοντικούς. Το μέλλον γίνεται πια κάτι που αυτός σήμερα καθορίζει. Με τη γραφή, ο άνθρωπος αισθάνεται πια ως χώρο του το σήμερα, το παρελθόν και το μέλλον∙ οι πράξεις του δημιουργούν παράδοση για τους ανθρώπους του μέλλοντος. Επαναφέροντας μια φράση από παλαιότερο κείμενό μου, θέλω να τονίσω ότι μόνον ανεπίγνωτοι δεν καταλαβαίνουν ότι η ιστορία δεν είναι παρελθοντολογία παρά μόνο στο βαθμό που είναι μελλοντολογία. Αυτό, και για τα όσα είναι ο κόσμος μας και για τα όσα είναι ο εαυτός μας.

Το πρίν ασκεί πολύ μεγάλη γοητεία στους ανθρώπους – όπως και το μετά, το οποίο θα πλησιάσουμε σε προσεχές τεύχος. Ο στοχασμός γι αυτό δεν είχε όρια: έφθανε μέχρι την ερώτηση πως γεννήθηκε ο κόσμος, και τι ήταν πριν τον κόσμο. Αυτό του άλλαξε τελείως την αντίληψη των σχέσεων ανάμεσα στον άνθρωπο και τον κόσμο: από τη μαγεία, δηλαδή τις σχέσεις δύναμης (αυτό είναι πιο ισχυρό από εμένα όπως επίσης από εκείνο αλλά με κάποιο τρόπο μπορώ να επηρεάσω τις σχέσεις) οδήγησε σε ερμηνεία της δημιουργίας και λειτουργίας του κόσμου αλλά και της ζωής μας μέσα σ΄ αυτόν, οδήγησε δηλαδή στο διάλογο θεού και ανθρώπου, στη θρησκεία.

Pages: 1 2 3

You may also like...