Karl Jaspers: Ο δρόμος προς το Είναι

Τεύχος πρώτο, Απρίλιος 1976.  Μετάφραση: ΠΑΝ. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Από χειρόγραφο που του είχε στείλει ο συγγραφέας

Η φιλοσοφία προβάλλει σήμερα εν μέρει με τ ’ όνομα «υπαρξική φιλοσοφία». Mε το διακριτικό αυτό όνομα τονίζεται κάτι, που έχει σημασία στην εποχή μας. ‘Ο,τι ονομάζεται υπαρξική φιλοσοφία είναι βέβαια μονάχα μια από τις μορφές της μιας και προαιώνιας φιλοσοφίας. Το ότι όμως αυτή την στιγμή χρειάσθηκε να δηλωθεί ρητά η λέξη «ύπαρξη», αυτό δέν είναι τυχαίο. Έτσι ακριβώς ετονίσθηκε η αποστολή της φιλοσοφίας, που για κάμποσο καιρό είχε σχεδόν ξεχασθεί και που είναι η ακόλουθη: ν’ ατενίζει την πραγματικότητα στην πηγή της και να την αδράχνει —χρησιμοποιώντας ως μέσο τον τρόπο, που ενώ σκέπτομαι συμπεριφέρομαι με τον εαυτό μου— μέσα στην εσωτερική ανθρώπινη δράση. Το φιλοσοφείν ζήτησε να επιστρέψει στην πραγματικότητα, ξαναβρίσκοντας έτσι τον εαυτό του και φεύγοντας απ’ την άπλή γνώση ενός κάποιου αντικειμένου, φεύγοντας απ’ τις φρασεολογίες, απ’ τις συμβατικότητες και γενικά από κάθε πρόσοψη. Ύπαρξη είναι μια από τις λέξεις, που δηλώνουν την πραγματικότητα και την δηλώνουν με τον τόνο, που της έδωσε ο Kierkegaard: καθετί ουσιαστικά πραγματικό υπάρχει για μένα μόνο με το ότι είμαι και υπάρχω ως ο εαυτός μου˙ δεν υπάρχουμε μονάχα ως απλή ύπαρξη, αλλά η ύπαρξή μας είναι εμπιστευμένη στα χέρια μας ως ο τόπος και ως το σώμα, που μέσα τους πραγματώνεται το πρωταρχικά πηγαίο του εαυτού μας.

Στον περασμένο ήδη αιώνα σημειώθηκαν κινήσεις πνευματικές, που στράφηκαν σε μια τέτοια κατεύθυνση. Φωνές ακούσθηκαν, που ζητούσαν τη «ζωή» και που ζητούσαν ένα ουσιαστικό «βίωμα». Το αίτημα διατυπώθηκε του «ρεαλισμού». Δεν αρκούσε στους ανθρώπους η γνώση, ζητούσαν την ατομική πείρα. Παντού θέλανε να βρουν το «γνήσιο», τις «πηγές». Ζητούσαν να εισδύσουν μέσα στον άνθρωπο. Οι άνθρωποι υψηλής περιωπής γενήκανε πολύ πιο ορατοί, αλλά το αληθινό και πραγματικό ανακαλύφθηκε ταυτόχρονα και στα πιο μικρά αντικείμενα.

Karl Jaspers

Το ότι η καθολική όψη της εποχής, εδώ κι εκατό χρόνια, προσδιορίστηκε απ’ την ισοπέδωση, απ’ την μηχανοποίηση, απ’ την επικράτηση των μαζών, απ’ την αρχή, ότι τα πάντα και oι πάντες μπορούν ν’ αντικατασταθούν —κι αυτό είναι ένα καθεστώς, που μέσα του δεν φαίνεται πια κανένας να υπάρχει ως ο εαυτός του—, το ότι τέτοια έγινε η όψη της εποχής, αυτό εχρησίμευσε ως το «φόντο», που επροκάλεσε την αφύπνιση. Οι άνθρωποι, που μπορούσαν να υπάρχουν στηριγμένοι στον εαυτό τους, ξύπνησαν μέσα σ’ αυτήν την ατμόσφαιρα την σκληρή, που τον καθέναν ως άτομο τον παράτησε έρμαιο στήν τύχη του. Αποφάσισαν να πάρουν τον εαυτό τους στα σοβαρά˙ βάλθηκαν να βρουν την κρυμμένη πραγματικότητα• βάλθηκαν να γνωρίσουν ό,τι μπορεί νά γίνει γνωστό και αποφάσισαν να φθάσουν στο βυθό της πραγματικότητας με την αυτοκατανόηση.

Κι αυτή όμως η πνευματική προσπάθεια παρασύρθηκε συχνά στο αντίθετο, δηλαδή στην στερημένη από κάθε σοβαρότητα συγκάλυψη ακριβώς της πραγματικότητας, στην συγκαλυπτική επίδραση του ισοπεδωτικού κύματος˙ και παρασύρθηκαν τα πνεύματα, πέφτοντας κάτω απ’ την πίεση μιας διαστροφής, σε μια γεμάτη θόρυβο και ψεύτικο πάθος φιλοσοφία του αισθήματος και της ζωής: η βούληση, που ζητούσε την εμπειρική αυτεπίγνωση του πραγματικού, ήταν εκτεθειμένη στον κίνδυνο να διαστραφεί και να βρει την ικανοποίησή της σε ό,τι είναι μονάχα βιοτικό. Η βούληση, που ζητούσε να βυθισθεί στο Πηγαίο, ήταν εκτεθειμένη στον κίνδυνο να ξαναπέσει στη μανία για το πρωτόγονο. Η συναίσθηση της ιεραρχίας ήταν εκτεθειμένη στον κίνδυνο να διαστραφεί και να προδώσει ακριβώς την γνήσια κλίμακα των αξιών.

Αυτήν την απώλεια του πραγματικού, μ’ όλη την φαινομενική ένταση του ρεαλισμού, αυτήν την απώλεια, που μέσα απ’ την συνειδητοποίησή της ξεπήδησε η αγωνία της ψυχής και η φιλοσοφική ζήτηση, δεν μπορούμε να την συλλάβουμε στην καθολική της εικόνα. Αντ’ αυτού θα δοκιμάσουμε να ξαναφέρουμε στη μνήμη ιστορικά τον λαβύρινθο αυτής της πολύμορφης επιστροφής στην πραγματικότητα, χρησιμοποιώντας ως παράδειγμα —και το παράδειγμα αυτό είναι για το θέμα μας ουσιαστικά σημαντικό— τη σχέση μας προς τις επιστήμες.

Pages: 1 2 3 4 5 6 7

You may also like...