Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 105, Οκτώβριος 1985.  Από το Le Sauvage et l’ ordinateur, Édition du Seuil.  Μετάφραση Γερ. Κορακιανίτης

O ΑΛΤΟΥΣΕΡ έχει την φήμη ότι είναι ένας δύσκολος συγγραφέας. Αυτή τη φορά ήθελε να είναι σαφής παραμένοντας λακωνικός. Στον βρεταννό κομμουνιστή Τζων Λιούις, ο οποίος τον κατηγόρησε ότι παρερμήνευσε τον μαρξισμό, απάντησε σε ήρεμο και ήπιο τόνο, με παιδαγωγική απλότητα.(1) Επειδή η ανάπτυξη των θέσεών του γίνεται με πολύ απλό τρόπο, αυτές προβάλλουν ακόμα καλύτερα και παίρνουν προκλητική μορφή. Αυτό που έχει ενδιαφέρον είναι ότι εξαλείφει από την ιστορία όχι μόνο το «υποκείμενο», αλλά και αυτό καθεαυτό το ζήτημα του υποκειμένου, επικαλούμενος τον μαρξισμό ή μάλλον ένα ορισμένο είδος μαρξισμού που κατ’ αρχήν έχει κοπεί και ραφτεί στα μέτρα του συγγραφέα: «Η ιστορία είναι ένα απέραντο ‘φυσικό-ανθρώπινο’ σύστημα σε κίνηση, ο κινητήρας του οποίου είναι η πάλη των τάξεων. Η ιστορία είναι ένα γίγνεσθαι, και ένα γίγνεσθαι δίχως υποκείμενο. Το ερώτημά του να γνωρίζουμε πώς ‘ο άνθρωπος φτιάχνει την ιστορία’ εξαφανίζεται τελείως. Η μαρξιστική θεωρία το πνίγει οριστικά στον τόπο της γέννησής του: στην αστική ιδεολογία».

Οι τρείς μεγάλοι Γάλλοι περσοναλιστές: Jean Lacroix, Emmanouel Mounier, Jean-Marie Domenach

Υπάρχει ένας προμαρξιστής Μαρξ;

Αυτό που εκ πρώτης όψεως προκαλεί κατάπληξη είναι ότι αυτή η επιχείρηση θεμελιώνεται πάνω σε μια επιδερμική και βιαστική κριτική, γνωστή ως «επιστημολογική τομή». Δεν υπάρχει αντίφαση στο να θέλεις να εξορίσεις το υποκείμενο από την ιστορία προς όφελος γενικών διαδικασιών και να εδραιώνεις όλη αυτή την επιχείρηση σε μια εξαιρετικά προσωπική λειτουργία που συνίσταται στην ερμηνεία του Μαρξ μέσα από ένα ιδιαίτερο πρίσμα; Δεν υπάρχει επίσης αντίφαση στο να ανασυνθέτεις τον αυθεντικό Μαρξ, ο οποίος ανακάλυψε τον εαυτό του σε μια ορισμένη εποχή, και να κάνεις έτσι κλειδί ενός συστήματος ένα είδος μεταστροφής της συνείδησης, εχθρικού στην «προσωπικότητα»; Ο ίδιος ο Αλτουσέρ στον πρόλογο μιας πρόσφατης έκδοσης του Κεφαλαίου(2) δίνει τα αποδεικτικά στοιχεία του υποκειμενισμού που είναι έμφυτος σε μια τέτοια λειτουργία, της σχετικότητάς της και του μη επιστημονικού χαρακτήρα της. Γνωρίζουμε ότι με την «επιστημολογική τομή», προσδιορίζει εκείνη τη στιγμή, που σύμφωνα με αυτόν, ο Μαρξ απαλλάχτηκε από την εγελιανή επίδραση, η οποία τον είχε οδηγήσει στο να φτιάξει από το προλεταριάτο το παγκόσμιο υποκείμενο που θα μπορούσε να σύρει την ανθρωπότητα έξω από την αλλοτρίωσή της, για να επιδοθεί στη σοβαρή μελέτη των μηχανισμών του καπιταλισμού, παραδίδοντάς μας έτσι το κλειδί της επιστημονικής ανάλυσης των ανθρώπινων επικοινωνιών. Συνεπώς, αυτό το ρήγμα που ο Αλτουσέρ το εντοπίζει στα 1845, να που το μεταθέτει μετά την σύνταξη του πρώτου τόμου του Κεφαλαίου, η οποία έγινε το 1867.

Βλέπουμε ότι ο μαρξιστής Μαρξ περιορίζεται σε αυτά τα δώδεκα τελευταία χρόνια, ενώ η ολότητα σχεδόν του έργου του αποδίδεται στον προμαρξιστή Μαρξ… Όμως, η σημασία της ερμηνείας διογκώνεται αφού ορίζεται από αυτόν που παίρνει το προνόμιο να οριοθετήσει την καλή τάση του Μαρξ, «αυτή που τον ώθησε αμετάκλητα στο να εγκαταλείψει ριζικά (…) κάθε σκιά εγελιανής επίδρασης».

Η στρουκτουραλιστική ερμηνεία του Μαρξ

Στην πραγματικότητα, αυτό που μετράει εδώ, δεν είναι πια ο Μαρξ, είναι η ιδέα που κατασκεύασε ο Αλτουσέρ για τον Μαρξ, μέσα από έναν αυταπόδεικτο στρουκτουραλισμό. Αυτό που υπερισχύει, είναι μια αποκωδικοποίηση, απόλυτα διαποτισμένη από το πνεύμα των καιρών, και καθόλου οι μάζες στις οποίες αυτή θα εγείρει ένα πλήθος ερωτημάτων ή η ενσάρκωση του μαρξισμού στις μάζες, των οποίων η μαρξιστική φιλοσοφία, δεν είναι παρά η έκφρασή τους — όπως επαναλαμβάνει συνεχώς ο Αλτουσέρ. Στην πραγματικότητα, η ερμηνεία του κόσμου που μας προτάσσεται, εδραιώνεται στην ερμηνεία ενός συγγραφέα από έναν άλλο. Αυτό δεν είναι μόνο του κακό∙ δημιουργεί όμως σοβαρά ερωτηματικά για την αξίωση της αλτουσεριανής σκέψης να κριτικάρει όλες τις ιδεολογίες χωρίς να διερωτάται για τη δική της ιδεολογική θέση: ανορθώνει έναν αντι-ιστορικό στρουκτουραλισμό, που έχει και αυτός καταγγελθεί από εξαιρετικούς μαρξιστές, όπως είναι ο Λυσιέν Γκολντμάν και ο Ανρύ Λεφέβρ, ως ιδεολογία, ως μια αστική ιδεολογία.

Pages: 1 2 3 4 5 6 7 8 9

You may also like...