Τόμας Σ. Έλιοτ

Οι ευθύνες του λογοτέχνη

Ἀπὸ περιοδικό ΕΠΟΠΤΕΙΑ, Ἀθῆναι Ὀκτώβριος 1993

eliotΣὲ πολλὰ τεύχη καὶ μὲ ποικίλες ἀφορμὲς συζητᾶμε τὸ μέλλον τῆς ἑλληνικῆς ἰδιοπροσωπίας στὴν Ἑνωμένη Εὐρώπη. Στὸ τεῦχος Ὀκτωβρίου τῆς προηγούμενης χρονιᾶς ἀσχολήθηκα ἀπ’ αὐτὴ τὴ στήλη μὲ τὸ θέμα. Σὰν συνέχεια, ἀναγνώστης μᾶς ὑπέδειξε τὸ κείμενο ποὺ ἀκολουθεῖ. Εἶναι πράγματι, ἕνα, οὐσιαστικὸ καὶ πυκνογραμμένο δοκίμιο τοῦ ποιητῆ Thomas S. Eliot, σὲ μετάφραση Γιώργου Σεφέρη, δημοσιευμένο στὸ τεῦχος Μαΐου 1945 τῆς «Ἀγγλοελληνικῆς Ἐπιθεώρησης». Τὸ δοκίμιο αὐτὸ θὰ πρέπει νὰ μᾶς βάλει ὅλους σὲ σκέψεις, κι ὄχι βέβαια μόνο τοὺς λογοτέχνες, μιὰ καὶ ὁ Ἔλιοτ προβληματίζεται ἐδῶ γιὰ τὸ λόγο κι ὄχι γιὰ τὴν τέχνη.

Τὸ δοκίμιο δὲν χάνει τὴν καθοδηγητικὴ σημασία του, ἄσχετο ἂν δὲν μπορεῖ νὰ ὑπάρξει ὁμοφωνία πάνω σὲ θέματα παιδείας, ὅπως ζητάει ὁ Ἔλιοτ, μιὰ καὶ οἱ ἔριδες περὶ παιδείας δὲν ὀφείλονται σὲ διαφορὲς ἐκτιμήσεων περὶ τὸ οὐσιῶδες, ἀλλὰ μᾶλλον σὲ διαφορὲς συμφερόντων, ὄχι πάντοτε προφανῶν.Ἡ σημασία τοῦ δοκιμίου μένει ἀκέραιη διότι ὁ Ἔλιοτ εἰσηγεῖται πὼς ἡ ἰδιοπροσωπία θὰ διασωθεῖ ὄχι ἐφ’ ὅσον ρίξουμε τὸ βάρος μας ὑπὲρ τῆς πολυμορφίας καὶ κατὰ τῆς ἑνότητας, ἀλλὰ ἐφ’ὅσον ἐργασθοῦμε γιὰ μιὰν ἑνότητα τῆς ὁποίας κυρίαρχο χαρακτηριστικὸ δὲν θά εἶναι ἡ συμπάγεια μὰ ἡ ἐσωτερικὴ ἀντίθεση. Κι αὐτό, λέει ὁ Ἔλιοτ, εἶναι ἀδύνατο χωρὶς στερεὴ παιδεία θεμελιωμένη πάνω στὰ κλασικὰ γράμματα.

Τὸ δοκίμιο τοῦ Ἔλιοτ εἶναι καὶ προφητικό. Ὄχι τόσο ἐπειδὴ γράφτηκε πρὶν ἀκόμα ὑπάρξει θέμα σύστασης Εὐρωπαϊκῆς Κοινότητος, ὅσο διότι ἀντιμετωπίζει ὡς παροντικὸ ἕνα θέμα ποὺ θὰ τεθεῖ πλήρως ὅταν καὶ ὅποτε ἡ εὐρωπαϊκὴ ἕνωση ὁλοκληρωθεῖ. Μόνο ποὺ τότε, αὐτὸ τὸ θέμα θἄναι μιὰ πραγματικότητα μὲ σιδερένια νύχια ποὺ θάχει ἁρπάξει ἀπ’ τὸ λαιμὸ τὶς ἀτέλειωτες μωρὲς παρθένες τῆς ἱστορίας.

***

ΘΑ ΗΘΕΛΑ ΠΡΩΤΑ νὰ ὁρίσω μὲ ποιὰ σημασία θὰ χρησιμοποιήσω τὸν ὅρο «λογοτέχνης». Θὰ ἐννοῶ τὸ συγγραφέα ποὺ τὸ γράψιμο εἶναι γι’ αὐτὸν πρῶτα ἀπ’ ὅλα τέχνη, ποὺ τὸν ἀπασχολεῖ τὸ ὕφος ὅσο καὶ τὸ περιεχόμενο, καὶ ποὺ γιὰ νὰ καταλάβεις τὰ ἔργα του πρέπει καὶ τὸ ὕφος του νὰ νοιώσεις καὶ τὸ περιεχόμενό τους νὰ καταλάβεις. Εἶναι ἰδιαίτερα ὁ ποιητὴς (καθὼς κι’ ὁ δραματικὸς ποιητής) καὶ ὁ μυθιστοριογράφος. Ξεχωρίζοντάς τους, δὲν ἀρνιόμαστε τὸν τίτλο τοῦ «λογοτέχνη» σὲ συγγραφεῖς ποὺ καλλιεργοῦν πολλὰ ἄλλα εἴδη τοῦ λόγου• εἶναι μονάχα ἕνας τρόπος νὰ ἀπομονώσουμε τὸ πρόβλημα τῆς εὐθύνης τοῦ λογοτέχνη ὡς λογοτέχνη. Κι’ ἂν ὅσα ἔχω νὰ πῶ ἀληθεύουν γιὰ τὸν ποιητὴ καὶ τὸ μυθιστοριογράφο, θὰ ἀληθεύουν καὶ γιὰ τοὺς ἄλλους συγγραφεῖς κατὰ τὸ μέτρο ποὺ εἶναι «καλλιτέχνες».

Ἡ πρώτη εὐθύνη τοῦ λογοτέχνη εἶναι φυσικὰ ἡ εὐθύνη ἀπέναντι στὴν τέχνη του, αὐτὴ ποὺ οὔτε ὁ χρόνος οὔτε οἱ περιστάσεις μποροῦν νὰ τὴ μειώσουν ἢ νὰ τὴν ἀλλάξουν καὶ ποὺ τὴν ἔχουν καὶ οἱ ἄλλοι καλλιτέχνες: πρέπει δηλαδὴ νὰ δουλεύει ὅσο μπορεῖ καλύτερα τὸ ὑλικό του. Ἡ διαφορά του ἀπ’ τοὺς ἄλλους καλλιτέχνες εἶναι ὅτι τὸ ὑλικό του εἶναι ἡ γλῶσσα του: δὲ ζωγραφίζουμε ὅλοι μας, οὔτε εἴμαστε ὅλοι μουσικοί, ὅλοι μας ὅμως μιλᾶμε. Αὐτὸ γεννᾶ στὸ λογοτέχνη μιὰ εἰδικὴ εὐθύνη ἀπέναντι σὲ ὅσους μιλᾶνε τὴν ἴδια γλῶσσα, μιὰ εὐθύνη ποὺ δὲν τὴ συμμερίζονται ὅσοι δουλεύουν ἄλλες τέχνες. Ἀλλὰ γενικὰ οἱ εἰδικὲς εὐθύνες ποὺ ἐπωμίζεται σὲ κάθε περίσταση ὁ λογοτέχνης πρέπει νἄρχουνται σὲ δευτερότερη μοίρα ἀπὸ τὴ μόνιμην εὐθύνη ποὺ ἔχει σὰν τεχνίτης τοῦ λόγου. Δὲν εἶναι ὡστόσο κατὰ κανόνα ὁ λογοτέχνης ἀπορροφημένος ἀποκλειστικὰ μὲ τὴ δημιουργία ἔργων τέχνης. Ἔχει κι ἄλλα ἐνδιαφέροντα, ὅπως ὁ κάθε ἄνθρωπος, ἐνδιαφέροντα ποὺ εἶναι πολὺ πιθανὸ νὰ ἀσκήσουν κάποια ἐπίδραση στὸ περιεχόμενο καὶ στὸ νόημα τῶν λογοτεχνικῶν του ἒργων. Ἔχει τὴν ἴδια εὐθύνη καὶ θὰ ἒπρεπε νὰ ἔχει καὶ τὸ ἴδιο ἐνδιαφέρον γιὰ τὴ μοίρα τῆς πατρίδας του καὶ γιὰ τὰ πολιτικὰ καὶ κοινωνικά της πράγματα ὅσο κάθε ἄλλος πολίτης• καὶ τίποτα δὲν ὑποχρεώνει τοὺς λογοτέχνες περισσότερο παρὰ τοὺς ἄλλους πολῖτες νὰ ὁμογνωμοῦν καὶ νὰ ὑποστηρίζουν τὴν ἴδια μερίδα καὶ τὸ ἴδιο πρόγραμμα στὰ ζητήματα αὐτά. Ὑπάρχουν ὡστόσο ὁρισμένα ζητήματα ποὺ ἀφοροῦν τὰ κοινά, ὅπου θὰ ἔπρεπε ὁ λογοτέχνης νὰ ἐκφράζει τὴ γνώμη του καὶ νὰ ἀσκεῖ τὴν ἐπιρροή του, ὄχι μόνο σὰν πολίτης, ἀλλὰ καὶ σὰν λογοτέχνης: καὶ νομίζω πὼς σὲ τέτοια ζητήματα οἱ λογοτέχνες, θὰ ἔπρεπε νὰ ὁμογνωμοῦν. Ἀναφέρω μερικὰ παρακάτω, χωρὶς καὶ νὰ περιμένω πὼς θὰ συμφωνήσουν ὅλοι οἱ λογοτέχνες μαζί μου: Ἂν περιοριζόμουν ὅμως σὲ διαπιστώσεις ποὺ θὰ μποροῦσαν ὅλοι οἱ λογοτέχνες, ὡς λογοτέχνες νὰ τὶς παραδεχτοῦν ἀμέσως, δὲν θἄλεγα παρὰ κοινοτοπίες.

Pages: 1 2 3 4 5

You may also like...