Στέφανος Ροζάνης, Ρομαντισμός: Το Πρόβλημα του Ορισμού

Από το ‘Μελέτες για τον Ρομαντισμό’, Πλέθρον, 2001.

ΡΟΖΑΝΗΣ 13 10 08 004αΜεταξύ των ερευνητών οι οποίοι κατά καιρούς επεχείρησαν να καθορίσουν το περιεχόμενο του ρομαντισμού στις πολλαπλές εκδηλώσεις του, δημιουργήθηκε μια αξιοσημείωτη σύγχυση, η οποία, ως ένα βαθμό τουλάχιστον, εξακολουθεί να επικρατεί μέχρι σήμερα. Η σύγχυση αυτή προκύπτει από το γεγονός ότι ο ρομαντισμός δεν αποτελεί μια αισθητική, φιλοσοφική και/ή κοινωνική πρόταση με συγκεκριμένους άξονες. Κατά κύριο λόγο προβάλλει έναν αναιρετικό χαρακτήρα, μια χαρακτηριστική ένσταση προς όλες σχεδόν τις μορφές, τους τρόπους και τα γνωστικά πρότυπα που οι αιώνες της λογικής, από τον Διαφωτισμό και πέρα, εγκαθίδρυσαν, οικοδομώντας ένα κλειστό και συμπαγές σύστημα αναφοράς μέσω του οποίου γεννήθηκε και ανδρώθηκε το ανθρώπινο πρότυπο: η κυρίαρχη εκδοχή του νεωτερικού ανθρώπου ο οποίος βγήκε από τα σκοτάδια του Μεσαίωνα για να εξορθολογίσει τον κόσμο, εξορθολογίζοντας πρώτα τον εαυτό του και τις σχέσεις του με το φυσικό και ανθρώπινο περιβάλλον.

Η ένσταση που προέβαλλε ο ρομαντισμός αφορούσε συνολικά τον άνθρωπο της λογικής και τον ίδιο το Λόγο ως ουσία του ανθρώπου. Η ακύρωση του καρτεσιανού υποκειμένου υπήρξε η πρωταρχική του μέριμνα. Η ρομαντική εξέγερση ήταν λοιπόν καθολική, θέτοντας υπό αμφισβήτηση το πολιτισμικό πλαίσιο, όπως αυτό είχε διαμορφωθεί από την Αναγέννηση και θεσμισθεί από τον Διαφωτισμό. Επιπλέον, ένα πανίσχυρο ρεύμα επιστροφής προς τον Μεσαίωνα, προς ό,τι ο νεωτερικός άνθρωπος είχε ολοκληρωτικά απορρίψει ως σκοτεινό, και ανάξιο μιας λογικής ύπαρξης, προσέδωσε στον ρομαντισμό έναν εντονότατα ανατρεπτικό χαρακτήρα που αγγίζει τα όρια της εσωτερικής αναρχίας: της βίαιης ρήξης σε όλες τις εκδηλώσεις της ανθρώπινης ζωής.

Έτσι, λοιπόν, ο ρομαντισμός φάνηκε σαν να μην μπορεί να χωρέσει στα απελπιστικά στενά όρια οποιουδήποτε ορισμού. Φαινόταν σαν κάθε απόπειρα ορισμού του στην αισθητική, φιλοσοφική και κοινωνική σφαίρα να προσδιόριζε ορισμένες του πτυχές και εκφάνσεις, αφήνοντας άλλες, εξίσου σημαντικές, εκδηλώσεις εκτός. Κατ΄ αυτόν τον τρόπο, οι ορισμοί πολλαπλασιάστηκαν, και περιέλαβαν στοιχεία συχνά αλληλοσυγκρουόμενα και αντιφατικά. Η Lilian Furst αποφαίνεται, αναφερόμενη στη σύγχυση και το αδιέξοδο που δημιουργεί η πολλαπλότητα των ορισμών:

(…) το αδιέξοδο αυτό δεν οφείλεται τόσο πολύ στα σφάλματα εκείνων που φιλοδοξούν να ορίσουν τον ρομαντισμό, οσο στον ίδιο τον χαρακτήρα του ρομαντικού κινήματος. Διότι η δυνατότητα να εφαρμοσθούν τόσο ποικίλοι ορισμοί αντανακλά την εξέχουσα ποιοτική ιδιότητα του Ευρωπαϊκού Ρομαντισμού: την εγγενή πολυμορφία και πολλαπλότητά του. Ένα καλλιτεχνικό κίνημα τόσο πλατύ, τόσο πολύμορφο κι ακόμη τόσο μακρόβιο, όπως ο ρομαντισμός, ήταν φυσικό να επεκταθεί προς όλες τις κατευθύνσεις, και αυτό είναι που βασικά περιπλέκει το εργο του ορισμού του. Να προσπαθήσει κανείς να περιλάβει τον ρομαντισμό στην ολότητά του σε μια ξεκάθαρη διατύπωση, είναι μια προσπάθεια τόσο ανέφικτη οσο και μάταιη. Γι’αυτό και πρέπει να αντιστρέψουμε τη συνηθισμένη τάξη και να προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε τον ρομαντισμό ως φαινόμενο, πριν τον περικλείσουμε στα δίχτυα ενός ορισμού.

Αλλά το να κατανοήσουμε τον ρομαντισμό ως φαινόμενο σημαίνει πρωτίστως να επιστρέψουμε στις πηγές της ρομαντικής κοσμοαντίληψης, να επιστρέψουμε δηλαδή στους ίδιους τους ρομαντικούς και να αναζητήσουμε μέσω των εκφράσεων και των ιδιόμορφων διατυπώσεών τους τις αφετηριακές εκείνες συλλήψεις, σκέψεις και οραματισμούς που συγκλίνουν σε μια κοινή ουσία, σε μια κοινή στάση απέναντι στον κόσμο και την τέχνη. Παρατηρήθηκε πως οι ίδιοι οι ρομαντικοί υπήρξαν ασυνεπείς όταν χρησιμοποιούσαν τον όρο «ρομαντισμός». Ακόμη, πως μεταχειρίστηκαν τον όρο αυτόν ερμηνεύοντας τον κατά τρόπο αυθαίρετο έτσι ώστε ο καθένας να υπηρετήσει δικές του ενοράσεις. Μπορεί να υπάρχει αλήθεια σ’ αυτό —και οπωσδήποτε υπάρχει. Το πρόβλημα ωστόσο δεν τίθεται στις ασυνέπειες και τις αυθαιρεσίες των ρομαντικών. Αν τους δια-βάσουμε προκειμένου να εντοπίσουμε αυτές τις αυθαιρεσίες, σίγουρα θα τις ανακαλύψουμε —θα χάσουμε όμως την ευκαιρία να κατανοήσουμε τον ρομαντισμό ως φαινόμενο• να κατανοήσουμε το εύρος και το βάθος της ρομαντικής κοσμοαντίληψης• να διεισδύσουμε στον ρομαντικό οραματισμό και τους προφητικούς τροπισμούς του. «Ένας πνευματικός πύργος της Βαβέλ επρόκειτο να κτισθεί», έγραφε ο Γκέοργκ Λούκατς, αναφερόμενος στην αγχώδη προσπάθεια των ρομαντικών να μιλήσουν την καινούργια τους γλώσσα και να κομίσουν στον κόσμο το όνειρο της πραγματικότητας και την πραγματικότητα του ονείρου, τη γλώσσα της ψυχής και την ψυχή της γλώσσας, τον Θεό μέσα στη φύση και τη φύση μέσα στον Θεό.

Pages: 1 2 3

You may also like...