Fernand Braudel, H ελευθερία ή, καλύτερα, οι ελευθερίες: από τον 11ο ως τον 18ο αιώνα

Από την Γραμματική των Πολιτισμών, μετφ. Άρης Αλεξάκης, ΜΙΕΤ, 2007.

braudel2Ας υποθέσουμε ότι μας δίνεται η δυνατότητα να έχουμε μια γενική εποπτεία του συνόλου των γνώσεών μας για την ευρωπαϊκή ιστορία, από τον 5ον αιώνα ως τη σημερινή εποχή ή, καλύτερα, ως τον 18ο αιώνα, και ότι μπορούμε να εγγράψουμε όλον αυτόν τον όγκο των γνώσεων σε μια ηλεκτρονική μνήμη (ας πούμε ότι είναι δυνατή μια τέτοια εγγραφή), και ότι τέλος έχουμε την περιέργεια να ρωτήσουμε την πολυτάλαντη αυτή μνήμη ποιο είναι το πρόβλημα που εμφανίζεται πιο συχνά και στο χρόνο αλλά και στο χώρο όπου διαδραματίζεται η ατέλειωτη αυτή ιστορία. Ε λοιπόν, πρώτο θα προβάλει, είναι βέβαιο, το πρόβλημα της ή καλύτερα των ευρωπαϊκών ελευθεριών. Η λέξη ελευθερία είναι η λέξη κλειδί.

Οπωσδήποτε, το γεγονός ότι ο δυτικός κόσμος, στον ιδεολογικό πόλεμο που διεξάγει σήμερα, επέλεξε για τον εαυτό του το όνομα «ελεύθερος κόσμος» —έστω και με προθέσεις όχι απόλυτα ανυστερόβουλες— αποδεικνύεται θεμιτό, απόλυτα θεμιτό, αν το δει κανείς στο φως της ευρωπαϊκής ιστορίας, έτσι όπως αυτή εξελίχθηκε ανά τους αιώνες.

Με τον όρο ελευθερία, πρέπει να νοούμε όλες τις μορφές ελευθερίας, συμπεριλαμβανομένων και των καταχρηστικών.

Στην πραγματικότητα, οι ελευθερίες αυτές δεν παύουν να αλληλοαπειλούνται. Η μια περιορίζει την άλλη, την καταργεί, για να υποκύψει κι αυτή με τη σειρά της μόλις εμφανιστεί κάποια άλλη ελευθερία που την αντιμάχεται. Αυτή η διαδοχή, που δεν γίνεται ποτέ κάτω από ειρηνικές συνθήκες, στάθηκε ένα από τα μυστικά των πολλαπλών προόδων που σημείωσε η Ευρώπη.

Ακόμη θα πρέπει να πούμε τι ακριβώς εννοούμε λέγοντας «ελευθερία». Εδώ δεν πρόκειται τόσο για την ατομική ελευθερία, που είναι το σύνηθες μέτρο του σύγχρονου «ελεύθερου κόσμου», όσο για ελευθερίες ομαδικές. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Μεσαίωνας κάνει πολύ περισσότερο λόγο για ελευθερίες, libertates, παρά για ελευθερία, libertas. Έτσι, στον πληθυντικό, η λέξη ελάχιστα διαφέρει από τα προνόμια, privilegia, ή από τα δικαιώματα, jura. Οι ελευθερίες αυτές είναι, στην ουσία, διάφορες απαλλαγές, διάφορα προνόμια, τα οποία χρησιμοποιεί η μιά ή η άλλη κοινότητα ανθρώπων και συμφερόντων, αρχικά ως μέσα προστασίας της και, όταν νιώσει ασφαλής, ως όπλα με τα οποία επιτίθεται κατά των άλλων, συχνά μάλιστα χωρίς την παραμικρή αναστολή.

Αυτές οι συλλογικές ελευθερίες, που αργούν να εδραιωθούν και να λάβουν την πλήρη μορφή τους, χρειάζονται άλλον τόσο χρόνο αργότερα για να περιοριστούν σε όρια ανεκτά, ή και για να καταργηθούν. Είναι κατά κανόνα κορακοζώητες.

Η απελευθέρωση των χωρικών είναι χρονολογικά από τις πρώτες ελευθερίες που υποφώσκουν, και ασφαλώς η τελευταία που γίνεται πράξη —θα μπορούσε μάλιστα να υποστηρίξει κάνεις ότι δεν εχει ακόμη ολοκληρωθεί στις μέρες μας.

Για μας, ελευθερία υπάρχει μόνον όταν ανάμεσα στον αγρότη και στη γη δεν παρεμβάλλεται πλέον καμιά μορφή ξένης ιδιοκτησίας, ούτε του χωροδεσπότη, ούτε του αστού, ούτε του κεφαλαιοκράτη• όταν καμία δουλεία δεν βαρύνει τον αγρότη ως άτομο• τέλος όταν η εργασία του είναι αρκετά παραγωγική ώστε νά του εξασφαλίζει την τροφή, αφήνοντάς του και ένα πλεόνασμα, και όταν αυτό το πλεόνασμα, σε περίπτωση που καταλήγει στη γειτονική αγορά, δεν χρησιμεύει μόνο για να πλουτίζει ο μεσάζων, αλλά παρέχει και στον αγρότη τη δυνατότητα να αγοράζει τουλάχιστον όσα του είναι απαραίτητα.

Πολλές οι προϋποθέσεις. Κι αν μπορούμε σήμερα να λέμε ότι ο Ευρωπαίος αγρότης είχε στο παρελθόν ορισμένα πλεονεκτήματα, ακόμη και ορισμένες ελευθερίες, είναι γιατί τόν συγκρίνουμε με άλλους αγρότες, που βρίσκονταν ασφαλώς σε χειρότερη μοίρα από αυτόν. Σε γενικές γραμμές, ο αγρότης, στην Ευρώπη, βγήκε ωφελημένος από κάθε περίοδο οικονομικής αναθέρμανσης.

Αυτό συνέβη και κατά την οικονομική αφύπνιση της Ευρώπης, που ανάγεται στον 10ο αιώνα, το νωρίτερο. Εκείνη την εποχή, παρατηρείται παντού αύξηση της γεωργικής παραγωγής, τόσο στις «νέες» χώρες του Βορρά, όπου διαδίδεται, ξεκινώντας από τα γερμανικά εδάφη και από την Πολωνία, η μέθοδος της τριετούς αμειψισποράς, όσο και στις νότιες περιοχές (Ιταλία, μεσημβρινή Γαλλία) όπου η διετής αμειψισπορά (δημητριακά, αγρανάπαυση) εξακολουθεί να αποτελεί τον κανόνα.

Pages: 1 2 3 4 5 6 7 8 9

You may also like...