Vaclav Havel, Δυο λόγια περί του Λόγου

Το κείμενο είχε γραφεί σαν ομιλία του Χάβελ για την απονομή του βραβείου Ειρήνης στην έκθεση βιβλίου της Φρανκφούρτης τον Οκτώβριο του 1989. Δε διαβάστηκε καθότι δεν του επιτράπηκε η έξοδος από την Τσεχοσλοβακία.

havel1Η διάκριση με την οποία τιμώμαι σήμερα ονομάζεται «Βραβείο Ειρήνης», και αυτοί που με τιμούν είναι βιβλιοπώλες, δηλαδή άνθρωποι που έχουν αφιερώσει τη δραστηριότητα τους στη διάδοση του λόγου. Το γεγονός αυτό μου δίνει αφορμή να εκφράσω μερικές σκέψεις σχετικά με τη βαθύτερη σχέση μεταξύ του λόγου και της ειρήνης, και σχετικά με τη βαθύτερη δύναμη του λόγου στην ιστορία της ανθρωπότητας.

Εν αρχή ήν ο λόγος – τουλάχιστον αυτό διαβάζουμε στην πρώτη σελίδα ενός από τα σημαντικότερα βιβλία στην ανθρώπινη ιστορία. Εκεί αυτό αναφέρεται στο λόγο του θεού, που θεωρείται ως πηγή όλης της δημιουργίας, αλλά μεταφορικά μπορούμε να πούμε ότι το ίδιο ισχύει για κάθε ανθρώπινη πράξη. Πίσω από κάθε δημιούργημα του ανθρώπου, μάλιστα πίσω από την ίδια την ύπαρξη που ονομάζουμε «άνθρωπο», υπάρχει ο Λόγος. Είναι το ανθρώπινο πνεύμα, η ανθρώπινη ψυχή, η συνείδηση, η ικανότητα του ανθρώπου να δώσει στον κόσμο ένα νόημα, η δύναμη του να ζει και να δημιουργεί ενώ γνωρίζει ότι είναι θνητός. Όλα αυτά δεν είναι παρά εκφράσεις και αποτέλεσμα του Λόγου.

Ο λόγος του θεού είναι μεν η πηγή της δημιουργίας του κόσμου, αλλά ένα μέρος αυτής της δημιουργίας, ο ανθρώπινος πολιτισμός, οφείλεται σε ένα άλλο θαύμα του θεού: τον ανθρώπινο λόγο. Και αν το θαύμα αυτό είναι το κλειδί της ιστορίας του ανθρώπου, θα είναι πολύ περισσότερο το κλειδί της ιστορίας της ανθρώπινης κοινωνίας. Αν δεν υπήρχε ο λόγος, που εξασφαλίζει την επικοινωνία μεταξύ των διαφορετικών ανθρώπινων «Εγώ», δε θα μπορούσε να υπάρξει ανθρώπινη κοινωνία.

Όλοι σχεδόν τα γνωρίζουμε αυτά, ή τουλάχιστον τα θεωρούμε αυτονόητα. Οι άνθρωποι είχαν πάντοτε συνείδηση της ιδιαίτερης σημασίας του λόγου στην πορεία της ανθρωπότητας.

Αλλά τα πράγματα δεν τελειώνουν εδώ. Το θαύμα του λόγου μας επιτρέπει να γνωρίζουμε, σε πολύ καλύτερο βαθμό από κάθε άλλο είδος ζωής, ότι στην πραγματικότητα τα όρια των γνώσεων μας είναι πολύ περιορισμένα και υπάρχουν μυστικά που βρίσκονται πέρα από τις δυνατότητες μας. Το μοναδικό όπλο μας για την αποκάλυψη αυτών των μυστικών είναι ο λόγος, και από τότε που υπάρχουν άνθρωποι προσπαθούν με τη βοήθεια του λόγου να ρίξουν φως στις άγνωστες μυστικές δυνάμεις —ή τουλάχιστον να τις πάρουν με το μέρος τους: οι πιστοί προσεύχονται στο θεό, οι μάγοι επικαλούνται τα πνεύματα, οι επιστήμονες διατυπώνουν θεωρίες, οι πολιτικοί κατασκευάζουν ιδεολογίες, όλοι με έναν κοινό σκοπό, να επηρεάσουν τους γνωστούς, και ιδίως τους άγνωστους νόμους του κόσμου.

Είτε το παραδεχόμαστε είτε όχι, ένα μόνο είναι σίγουρο: όλοι οι άνθρωποι πιστεύουν και πίστευαν πάντοτε στο λόγο, την κινητήρια δύναμη του κόσμου. Ο ανθρώπινος λόγος είχε πάντοτε τη δύναμη να κατευθύνει την ιστορία και να αλλάζει τον κόσμο.

Και αν αυτό ίσχυε πάντοτε, μπορεί να μην ισχύει σήμερα;

Ζείτε σε μια χώρα με μεγάλη ελευθερία του λόγου. Ο καθένας μπορεί να εκφραστεί με τον τρόπο που θέλει, χωρίς οι άλλοι να ενοχληθούν ή να τον εμποδίσουν. Ίσως νομίσετε πως υπερεκτιμώ τη σημασία του λόγου, καθώς εγώ ζω σε μια χώρα όπου ο λόγος πληρώνεται με φυλάκιση.

Σωστά, αλλά εγώ το βλέπω διαφορετικά: ζω σε μια χώρα όπου οι περιορισμοί και οι κυρώσεις απλά αποδεικνύουν πως ο λόγος έχει αρκετή δύναμη, ώστε να τον φοβάται ένα καθεστώς. Πρόσφατα όλος ο κόσμος γιόρτασε τα 200 χρόνια από τη γαλλική επανάσταση και όλοι θυμηθήκαμε την περίφημη διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου και του πολίτη, όπου αναφέρεται ρητά πως κάθε πολίτης έχει το δικαίωμα να κατέχει τυπογραφείο. Τις μέρες εκείνες, 200 χρόνια μετά τη διακήρυξη, ο φίλος μου Φράντισεκ Στάρεκ καταδικάστηκε σε 2,5 χρόνια φυλάκιση επειδή εξέδιδε το ανεξάρτητο πολιτιστικό περιοδικό Βόκνο – και μάλιστα όχι σε ιδιωτικό τυπογραφείο αλλά με έναν προκατακλυσμιαίο πολύγραφο! Λίγο νωρίτερα είχε καταδικαστεί σε 16 μήνες φυλάκιση ο φίλος μου Ιβάν Γίρους, επειδή είχε γράψει σε μια γραφομηχανή αυτό που είναι γνωστό σε όλους: ότι ακόμη και σήμερα υπάρχουν άνθρωποι που κλείνονται άδικα στις φυλακές και βασανίζονται εκεί μέχρι θανάτου. Ο φίλος μου Πετρ Τσίμπουλκα βρίσκεται στη φυλακή επειδή διέδιδε κείμενα που είχαν εκδοθεί σε σαμιζντάτ και κασέτες ανεξάρτητων τραγουδιστών και μουσικών ομάδων. Αυτή είναι η πραγματικότητα. Ζω σε μια χώρα όπου μια ομιλία σε ένα συνέδριο συγγραφέων μπορεί να κλονίσει το σύστημα. Θα μπορούσατε να φανταστείτε κάτι ανάλογο στην Ομοσπονδιακή Γερμανία; Ζω σε μια χώρα που πριν από 21 χρόνια συγκλονίστηκε από ένα κείμενο του φίλου μου Λούντβιχ Βακούλικ, το οποίο -σαν να ήθελε να επιβεβαιώσει τη μεγάλη δύναμη του λόγου- ονομάζονταν «Δυο χιλιάδες λόγοι». Το κείμενο αυτό, εκτός των άλλων, ήταν ένας από τους λόγους για τη νυχτερινή εισβολή πέντε ξένων στρατών στη χώρα μας. Και δεν είναι σύμπτωση ότι, τη στιγμή που γράφω αυτά εδώ, το σημερινό καθεστώς κλονίζεται πάλι από ένα κείμενο μιας σελίδας, με τίτλο «Μερικές φράσεις». Ζω πραγματικά σε ένα σύστημα όπου ο λόγος μπορεί να κλονίσει τους μηχανισμούς και είναι πιο επικίνδυνος από δέκα μεραρχίες· ένα σύστημα όπου τα λόγια του Σολζενίτσιν θεωρούνται τόσο επικίνδυνα ώστε το κράτος αναγκάστηκε να βάλει το συγγραφέα βίαια σε ένα αεροπλάνο και να τον διώξει. Ζω σε ένα σύστημα όπου η λέξη «Αλληλεγγύη» μπορεί να κλονίσει μια στρατιωτική συμμαχία.

Pages: 1 2 3 4 5 6

You may also like...